Twoja aktualna pozycja w serwisie : Grojec wieś pełna historii

Historia wsi Grojec

Pierwsza wzmianka historyczna o wsi pochodzi z 1229 roku. Wieś w owym czasie wymieniana jest pod nazwą Grodziec. Wieś od północy otoczona była lasami, w których wzniesiono później zamek Tenczyn. Wieś Grodziec od 1229 roku była przedmiotem sporu pomiędzy Toporczykami z Morawicy i klasztorem tynieckim, co mogłoby oznaczać, że w tej okolicy zetknęły się inicjatywy osadnicze rodu i klasztoru. Sąd książęcy przyznał wieś klasztorowi Benedyktynów w Tyńcu. Jeszcze w XV wieku Jan Długosz wymienia wieś pod nazwą Grodzecz. W 1554 roku wojewoda krakowski Stanisław Tęczyński dokonał zamiany dóbr z klasztorem tynieckim, dając benedyktynom sąsiadujący z Tyńcem Kostrzec (dzisiaj Kostrze) w zamian za Grodziec. W XVI wieku istniał już we wsi folwark należący do Tęczyńskich. Stanisław Polaczek, w monografii powiatu chrzanowskiego pisze, że pod nazwą Grodziec wieś ta figuruje w księdze poborowej ziemi proszowskiej z 1581 roku. Należała ona wtedy do hrabstwa Tęczyńskiego i miała 6 łanów kmiecych, jednego czynszownika, jednego komornika z bydłem, jednego bez bydła i jednego rzemieślnika.

W 1601 roku Tęczyńscy: Gabriel, Andrzej i Jan, na wieść o śmierci stryja Jana Tęczyńskiego przerwali studia w Padwie we Włoszech, przybyli do kraju i podzielili dobra po swoim ojcu Andrzeju i stryju Janie Tęczyńskim. Najmłodszy Jan otrzymał, między innymi, zamek Tenczyn i miasto Nowa Góra, folwark przy zamku w Rudnie, wieś Rudno, Zalas, Frywałd i Grodziec z folwarkiem. Po uporządkowaniu spraw majątkowych wrócili na studia, a zarządcą stał się ich szwagier Mikołaj Firlej.

W dniu 5 marca 1624 roku Zofia z Maciejowskich Czeska zakupiła wieś Grojec wraz z dworkiem i Zalas (w oryg. Grodziec i Zalasz), jako uposażenie dla otwartego przez nią domu dla dziewcząt w Krakowie. Zofia - obecnie Sługa Boża – założyła w Krakowie dom i szkołę dla ubogich dziewcząt. Dom ten dał początek Zgromadzeniu Sióstr Prezentek.

Kaplica

Jednym z ważnych wydarzeń we wsi była budowa kaplicy. Okolicznościom jej powstania towarzyszyły tragiczne wydarzenia, a mianowicie śmierć przeszło osiemdziesięciu ludzi, spowodowana morowym powietrzem. Ciężka choroba, cholera w ciągu dwóch tygodni zdziesiątkowała mieszkańców Grojca. Kronikarz podpisujący się Erazm Antoni W. – nauczyciel, w zapiskach zatytułowanych „Opis założenia i budowy kaplicy Najświętszej Maryji Niepokalanego Poczęcia w Gminie Grojec, w Parafii Regulice, Okręgu byłej Rzeczypospolitej Krakowskiej”, pisze: „Roku pańskiego 1855 ciężka prawica boska w niezgłębionych swoich wyrokach, srodze dotknęła mieszkańców Grojca, w Parafii Regulice, w Okręgu byłej Rzeczypospolitej Krakowskiej położonej, tego bowiem lata, dnia 15 lipca powietrze morowe zwane „ cholerą” poczęło w straszliwy sposób grasować w tej okolicy, tak, iż we dwóch tygodniach przeszło osiemdziesięciu ludzi płci obojga śród mąk straszliwych zeszło z tego świata”. Miejsce pochówku zmarłych na cholerę do dziś upamiętnia kapliczka na tzw. „szkolnym polu”, gdyż tam ich wtedy grzebano. W kapliczce znajdował się kiedyś obraz Św. Rozalii patronki broniącej od morowego powietrza, a także orędowniczki zmarłych z powodu zarazy. Obraz Św. Rozalii umieszczono w kapliczce ponownie w 2007 roku, a wcześniej kapliczkę odnowiono. W czasie, gdy zaraza zbierała śmiertelne żniwo, przerażeni mieszkańcy Grojca zwrócili się do ówczesnego proboszcza ks. Marcina Podgórskiego, ażeby odprawił mszę świętą na cmentarzu. Chcieli w ten sposób przebłagać gniew Boży i odwrócić grasujące, morowe powietrze. Proboszcz oświadczył, że pod gołym niebem mszy odprawić nie może. Potrzebna jest, chociażby niewielkich rozmiarów kaplica. Wtedy to zrodziła się myśl o budowie kaplicy w wiosce. Wyznaczono plac pod kaplicę, wytyczono linie fundamentów i jesienią zaczęto budowę. Rządca folwarku grojeckiego, Ignacy Wenecki był bardzo przychylny budowie; on to właśnie wytyczył linie pod fundamenty. Zofia z Branickich hr. Potocka z Krzeszowic ofiarowała z dóbr hrabstwa Tenczyńskiego materiały budowlane: kamień, 500 cegieł, wapno i trochę drzewa na więźbę. Datki na budowę kaplicy pochodziły od włościan z Grojca. W roku 1856 kontynuowano budowę. Zgodzono murarza Kazimierza Siewiorka, z którego jednak po pewnym czasie zrezygnowano. Kolejnym budowniczym był Ignacy Siewiorek, pochodzący z Poręby Żegoty. Wójtem, za rządów którego rozpoczęto budowę był Mateusz Woszczyna. Prace przy budowie przeciągały się i dopiero ruszyły, gdy wójtem został obrany Marcin Janik (w 1859r.) Marcin Janik był tym, za którego wznoszenie kaplicy zakończono.

kapliczka

Był on szczególnie zaangażowany w budowę i dzięki niemu dzieło zostało doprowadzone do szczęśliwego końca. Wspomagali go w pracach budowlanych
- Jan Małocha i Jan Janik, cieśla (brat Marcina). Ołtarz jest dziełem Wincentego Kowalczyka, stolarza znanego wówczas w całym okręgu krakowskim z dowcipu i zręczności. Kronikarz pisze: „Ukończony i odmalowany przez niego ołtarz zupełnie obszerności kaplicy odpowiada, miłe prostotą swoją i skromną pięknością stylu sprawia na widzach wrażenie”. Obraz Matki Bożej Niepokalanej namalował i ofiarował do kaplicy (w 1861 r.) - znany wówczas rzeźbiarz i malarz krakowski - Walery Gadomski. Przebywał w tym czasie w odwiedzinach u swojego brata Karola Gadomskiego, który był kierownikiem szkoły ludowej w Grojcu. Zasłonę do obrazu W. Gadomskiego stanowił obraz Matki Bożej Częstochowskiej, zakupiony przez Jana Małochę. Pierwsza msza św. Została odprawiona 3 czerwca 1862 roku. Sprawował ja ks. Marcin Podgórski – proboszcz, a kazanie wygłosił ks. Leopold Błaszczykiewicz z Płazy. W kaplicy odprawiano msze św. kilka razy w roku.

szkoła w Grojcu

W tym okresie była też budowana szkoła w Grojcu, gdyż została oddana do użytku w 1858 roku. Ale wcześniej w XVIII w. dzieci z folwarku grojeckiego nauczane były okresowo przez pisarzy dworskich w zabudowaniach folwarcznych. Był to wyjątek, gdyż w tym czasie nauczaniem zajmował się kościół. W 1818 roku otwarto szkoły ludowe w Tenczynku i Zalasiu, a w 1919 na Woli. Dowiedziawszy się o tym, mieszkańcy Grojca też postanowili powołać szkołę. Sołtys wsi, Jerzy Hapek z kilkoma gospodarzami udał się do proboszcza regulickiego Jana Drobicha, aby ten wysłał stosowne pismo do władz szkolnych Wolnego Miasta Krakowa. Dodatkową dogodnością było przydzielenie przez władze szkolne dwóch nauczycieli do powstającej szkoły w Regulicach. Proboszcz napisał pismo w którym prosił, aby pomocnik nauczyciela regulickiego, Andrzej Miarka, objął posadę nauczyciela w Grojcu. Władze szkolne wyraziły zgodę i od 1820 roku zaczęto nauczać dzieci w szkole ludowej (publicznej). Hrabstwo użyczyło sali w folwarku. W pierwszym roku zapisano do szkoły 23 chłopców i 16 dziewcząt. Dzieci były w wieku 7-14 lat. W roku szkolnym 1823/24 było już zapisanych 23 chłopców i 25 dziewcząt. Szkoła była jednoklasowa, do której uczniowie mieli obowiązek uczęszczać dwa lata. W XIX wieku szkół przybywało niewiele, ale Grojec skorzystał z funduszy, którymi dysponowały władze szkolne i w latach 1856-58 powstał nowy budynek szkolny, który funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Pierwszym kierownikiem szkoły został Karol Gadomski. Kierował szkołą przez długie lata. Wraz z otwarciem nowej szkoły przekształcono ją w dwuklasową, do której dzieci miały obowiązek uczęszczać przez cztery lata. Karol Gadomski był wielce zasłużonym nauczycielem, oddanym ludziom i krzewiącym oświatę. Miał bardzo szerokie zainteresowania, ale szczególnie interesował się ogrodnictwem. On to sprowadzał do wsi nowe gatunki drzew owocowych i uczył jak je pielęgnować. Uczył też jak rozmnażać dobre gatunki poprzez szczepienie. W najstarszym dokumencie jaki znajduje się w szkole w Grojcu, a są to „Wykazy półroczne pilności, obyczajów i postępu w naukach uczniów szkoły ludowej w Grojcu”, widnieje zapis o nagradzaniu wyróżniających się uczniów – „za regularne i pilne uczęszczanie do tejże szkoły zasłużyli na publiczną pochwałę i otrzymali po 1 szczepku uszlachetnionym 3 letnim przez miejscowego nauczyciela ofiarowanym….” Jeszcze dziś w starych sadach można spotkać drzewa posadzone przez mieszkańców w tamtych czasach. W szkole działała też Czytelnia Ludowa. Istnieje zapis w kronice parafii Regulice informujący o jej założeniu: „Towarzystwo Oświaty Ludowej w Krakowie przesłało na ręce ówczesnego kierownika szkoły grojeckiej, Karola Gadomskiego, książki do czytania dla ludu z tem życzeniem, aby tamże założona została Czytelnia Ludowa. Uroczyste otwarcie tejże czytelni poruczono ks. proboszczowi, a takowe nastąpiło dnia 27 lutego 1887 r. w I niedzielę postu po nieszporach.”

Kółko

We wsi w pod koniec XIX wieku działało Kółko Rolnicze, które wybudowało drewniany budynek z salą widowiskową. Budynek ten służył całej wsi i w Grojcu potocznie nazywany był „kółkiem”. Kółko prowadziło tam sklep i swoją działalność statutową. W budynku tym uczyły się dzieci w czasie II wojny światowej, gdyż okupant zajął budynek szkolny. Była tam też w późniejszych czasach zlewnia mleka. W 1955 roku salę widowiskową wykorzystywano jako salę lekcyjną, gdyż w szkole trwał remont kapitalny. Pozostałe sale lekcyjne były urządzone w prywatnych domach. Remont szkoły trwał kilka lat. Na miejscu „kółka” w latach 60-tych
XX wieku wybudowano Dom Ludowy.

W Grojcu zawsze istniała działalność kulturalna i patriotyczna. Przed I wojną światową działały drużyny „Strzelca” i „Sokoła” oraz „Drużyny Bartoszowe”. Późniejsze organizacje to - „Wici” oraz Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży. W „kółku” wystawiano sztuki teatralne (często była to klasyka polskiej literatury). Tradycje te kontynuuje zespół śpiewaczy „Grojcanie”, który prowadzi Emilia Kadłuczka i Krystyna Madeja, a także Zespół Pieśni i Tańca „Krakowiaczek”, którego kierownikiem jest Teresa Majewska. Obecnie działające organizacje to: Stowarzyszenie Sympatyków Grojca, Ochotnicza Straż Pożarna i Koło Gospodyń Wiejskich.

Okres II wojny światowej zapisał w dziejach Grojca wydarzenia tragiczne, jak w całej naszej Ojczyźnie i wszystkich krajach objętych wojną, ale też ukazał wiele wspaniałych postaw ludzi pomagających sobie wzajemnie we wsi i pomagających innym przetrwać ten trudny okres. Kilku młodych mężczyzn z Grojca brało udział w kampanii wrześniowej, niektórzy dostali się do niewoli, a niektórzy przeszli do walki konspiracyjnej. Wielką tragedią wielu rodzin było wysiedlenie, które nastąpiło 10.06.1942 roku. Wielu mieszkańców wioski zostało wywiezionych wraz z rodzinami (nawet z maleńkimi dziećmi), na przymusowe roboty do Niemiec. Innych przesiedlono do rodzin w Grojcu, lub okolicznych wsiach (Bolęcin, Okleśna). W domach Polaków osadzono gospodarzy niemieckich. (Los rodzin wywiezionych i wysiedlonych będzie tematem opracowania, do którego gromadzi materiały P. Franciszek Ciura).

W czasie II wojny światowej na terenie wsi działała Armia Krajowa. Placówce Regulice, gdzie dowódcą i komendantem był Alojzy Jaśko PS. „Karski”, podporządkowana była Grupa Przerzutowa Grojec, którą dowodził zastępca komendanta, Stanisław Smalcerz Ps. „Sobora”. Wieś Grojec graniczyła bezpośrednio z Generalną Gubernią i przez granicę przeprowadzano ludzi i przerzucano materiały i broń z terenów włączonych do III Rzeszy. Istniały dwa zasadnicze kanały przerzutowe, noszące kryptonimy: „Śwarny” i „Korbut”. Były też inne przejścia, które wykorzystywano w okresie zagrożenia kanałów podstawowych. Były też przygotowane miejsca, gdzie przeprowadzani ludzie mogli odpocząć i czekać na dogodny i bezpieczny moment przerzutu. Musiano dysponować fałszywymi dokumentami dla tych osób (dokument tożsamości oraz o zatrudnieniu). Kilka takich blankietów (przygotowanych do wpisu personaliów) zachowało się do dziś. Grupa dokonała kilkudziesięciu przerzutów ludzi z Rzeszy do GG. Byli to przeważnie ludzie zagrożeni aresztowaniem, kierowani do oddziałów leśnych lub pracy konspiracyjnej na terenie Guberni. Przeprowadzano również uciekinierów z obozów jenieckich. Jedną z najbardziej brawurowych i niebezpiecznych, była akcja przeprowadzenia 4 lotników angielskich (jeden z pochodzenia Kanadyjczyk) do Krakowa. W Grojcu, u P. Sołtysików, ukrywał się zagrożony aresztowaniem dowódca obwodu chrzanowskiego Janisław Ruliński z żoną Bronisławą, która była także żołnierzem AK. W naszej wsi odbywały się ważne narady konspiracyjne. Placówce Regulice podporządkowane były Harcerskie Oddziały Bojowe. Kontakt HOB z tą placówką zorganizował Władysław Czak. Punkt kontaktowy był u dowódcy placówki, Alojzego Jaśko w Regulicach, a baza u Stanisława Smalcerza.

Wieś, kiedyś typowo rolnicza, zmieniała swoje oblicze, gdyż wiele osób znajdowało zatrudnienie w okolicznych kopalniach i innych zakładach pracy zlokalizowanych na terenie Chrzanowa, Trzebini, Libiąża i Jaworzna. Po II wojnie światowej na terenie wsi spotykamy tylko ludność pochodzenia polskiego, ale wcześniej w Grojcu mieszkały też rodziny żydowskie. Pod koniec XIX wieku oraz na początku XX, tych rodzin było przynajmniej siedem. Ich dzieci figurują w spisie uczniów szkoły powszechnej w Grojcu, jako uczniowie wyznania Mojżeszowego.

Kościół w Grojcu

Grojec od wieków należał do parafii Regulice. Już Jan Długosz w 1590 roku wylicza przynależność wioski Regulice do starego opactwa tynieckiego wraz z sąsiednim Grodźcem. Parafianie uczęszczali do kościoła do Regulic, lub do klasztoru w Alwerni. Od 1957 roku zaczęto regularnie, w każdą niedzielę i święta, odprawiać Mszę Św. w kaplicy grojeckiej, ale myślano o budowie kościoła. Nie były to czasy sprzyjające takim przedsięwzięciom. Dopiero w roku 1984 rozpoczęto budowę świątyni. Prowadził ją ks. Leszek Koniorczyk, a kolejnymi budowniczymi kościoła byli: ks. Ignacy Moskwa (1986-1989), ks. Wacław Bednarz (1989–2006) i od 2006 roku obecny proboszcz ks.dr Stefan Dobrzanowski, który doprowadził budowę do końca i we wrześniu kościół będzie konsekrowany.

Glinki Grojeckie

Grojec posiada ciekawe złoża glinek ogniotrwałych, zwanych grojeckimi lub mirowskimi. Wykształciły się w okresie jurajskim, gdy na terenach dzisiejszego Grojca, Brodeł, Mirowa i Poręby Żegoty występowało rozległe jezioro, w którym osadzały się iły, głównie kaolinit. W glinkach doskonale zachowały się szczątki ówczesnej roślinności. Badania prowadzone na terenie Grojca przez paleobotaników z Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (pod kierunkiem prof. Marii Reymann) dostarczyły im wielu cennych okazów. Prócz zarodników skrzypów, paproci i widłaków drzewiastych odkryto nasiona kajtonii, pierwszej rośliny okrytonasiennej. Glinki kaolinowe służyły do wyrobu cegieł i kształtek ogniotrwałych. Grubość pokładów glinki koło Grojca sięga od 1,5 – 3 m. W roku 1910 wydobywano około 600 wagonów glinki rocznie. Szyb „Stella” w Grojcu czynny był do 1950 roku, a ostatecznie został zlikwidowany w 1956 roku. Pozostałością po kopalni są hałdy z lejami zasypanych szybów, porosłe roślinnością. Urozmaicają one krajobraz wsi.

Zabytkowa Kuźnia w Grojcu

W Grojcu znajduje się kużnia, która została wybudowana przez kowala, Marcina Skalniaka w 1912 roku. Kuźnia ta jest wpisana do rejestru zabytków techniki.

Piec wapienny

Charakterystyczny dla Grojca jest też piec wapienny, który znajduje się przy drodze wiodącej do Nieporazu (przy autostradzie A4). W pobliżu pieca był pozyskiwany kamień wapienny. Był tam prywatny, niewielki kamieniołom, należący do kilku właścicieli (Głownia, Woszczyna, Sikora, Czak). Wapiennik wybudował Zygmunt Sikora, ale nie wypalał w nim wapna, bo po próbie uzyskania wapna palonego okazało się, że grojecki kamień był mało wydajny i produkcja była nieopłacalna.

Literatura:

  1. Janusz Kurtyka –Latyfundium Tęczyńskie.
  2. Erazm Antoni W. – nauczyciel - Opis założenia i budowy kaplicy Najświętszej Maryji Niepokalanego Poczęcia w Gminie Grojec, w Parafii Regulice, Okręgu byłej Rzeczypospolitej Krakowskiej.
  3. Stanisław Polaczek – Powiat chrzanowski w Wielkim Księstwie Krakowskim.
  4. Kronika Parafii Regulice.
  5. Dokumenty szkolne- Wykazy półroczne pilności, obyczajów i postępu w naukach uczniów szkoły ludowej w Grojcu.
  6. Materiały zebrane i opracowane przez P. Wacława Kucharskiego z Zalasu, na podstawie notatek nauczyciela – Feliksa Ślusarczyka.

Opracowała – Zofia Gniewek